หมวดหมู่: Testing standards

ก่อนอื่นต้องทำความเข้าใจก่อนว่า รหัสมาตรฐาน ISO 4920 และในฝั่งยุโรป EN 24920 ทั้ง 2 มาตรฐานนี้ เหมือนกันทุกประการ สามารถใช้อ้างอิงแทนกันได้เลย

เหตุผลที่ชื่อรหัสต่างกันเป็นเพียงเรื่องของการนำมาตรฐานไปประกาศใช้ตามภูมิภาคเท่านั้น

• ISO 4920: เป็นรหัสมาตรฐานกลางระดับสากล (International Organization for Standardization)
• EN 24920: เป็นการนำมาตรฐาน ISO 4920 ไปรับรองและประกาศใช้ในกลุ่มประเทศยุโรป (European Norm) ซึ่งในระบบการตั้งชื่อแบบเก่าของยุโรป มักจะนำเลขรหัส ISO มาบวกเพิ่มด้วย 20000 จึงกลายมาเป็นรหัส 24920

ในปัจจุบันทางยุโรปได้ปรับระบบการเรียกชื่อใหม่เพื่อลดความสับสน โดยรวมชื่อเป็น EN ISO 4920 แทนแล้วครับ

ดังนั้น ไม่ว่า Test Report จะระบุชื่อเป็น ISO 4920, EN 24920 หรือ EN ISO 4920 ก็คือการทดสอบ Spray Test ด้วยเครื่องมือ วิธีการ และเกณฑ์การประเมินผลระดับ 0-5 ที่เหมือนกัน 100%

ISO 4920: Textiles — Determination of resistance to surface wetting (Spray test)
ISO 4920: สิ่งทอ — การหาความต้านทานการเปียกน้ำที่พื้นผิว (วิธีทดสอบแบบฉีดพ่น หรือ Spray test)

วิธีการทดสอบ

• เตรียมและปรับสภาพตัวอย่าง: ตัดตัวอย่างผ้าขนาด 180 x 180 มม. นำไปปรับสภาพในห้องที่ควบคุมอุณหภูมิ (20-21°C) และความชื้นสัมพัทธ์ (65%) อย่างน้อย 4 ชั่วโมงก่อนทดสอบ
• ขึงผ้าบนหน้าสัมผัส: นำตัวอย่างผ้าไปขึงให้ตึงและเรียบสนิท (ไม่มีรอยยับ) บนห่วงทดสอบวงกลมขนาดเส้นผ่านศูนย์กลาง 150 มิลลิเมตร
• ตั้งองศาการทดสอบ: วางห่วงที่ขึงผ้าแล้วลงบนแท่นของเครื่องทดสอบให้เอียงทำมุม 45 องศา โดยจุดกึ่งกลางของผ้าจะต้องอยู่ตรงกับหัวฉีดสเปรย์พอดี (ระยะห่างจากหัวฉีดสเปรย์ถึงผิวผ้าคือ 150 มิลลิเมตร)
• ฉีดพ่นน้ำ: เทน้ำกลั่นปริมาตร 250 มิลลิลิตร ลงในกรวย ปล่อยให้น้ำฉีดพ่นเป็นฝอยสเปรย์ลงบนผิวผ้า โดยจะใช้เวลาฉีดพ่นจนน้ำหมดประมาณ 25-30 วินาที
• สลัดหยดน้ำตกค้าง: เมื่อน้ำพ่นหมด ให้ปลดห่วงผ้าออกมา จับที่ขอบห่วงด้านล่างแล้วเคาะขอบด้านตรงข้ามกับวัตถุแข็งเบาๆ 1 ครั้ง จากนั้นหมุนห่วง 180 องศา แล้วเคาะอีก 1 ครั้ง เพื่อสลัดหยดน้ำส่วนเกินออกให้หมดก่อนนำไปอ่านผล

การอ่านผล

การประเมินจะต้องทำ “ทันที” หลังจากการฉีดพ่นและเคาะน้ำออกเสร็จสิ้น โดยใช้สายตาสังเกตลักษณะการเกาะของหยดน้ำหรือรอยซึมเปียกบนผิวหน้าของผ้า จากนั้นนำไปเทียบกับ แผนภาพมาตรฐาน (Photographic Rating Chart) เพื่อหาค่าที่ตรงหรือใกล้เคียงที่สุด

การให้คะแนน

ระบบการให้คะแนนตามมาตรฐาน ISO จะแบ่งเป็นระดับ 0 ถึง 5 (ซึ่งมักจะถูกนำไปเทียบเคียงกับคะแนนฝั่ง AATCC 22 ที่มีช่วงคะแนน 0-100) ดังนี้:

คะแนน ISO	คะแนนเทียบ (AATCC)	ลักษณะการเปียกน้ำบนผิวผ้าที่สังเกตได้
ISO 5	100	ไม่มีการเปียกน้ำหรือน้ำเกาะที่พื้นผิวเลย (แห้งสนิท น้ำกลิ้งออกหมด)
ISO 4	90	มีหยดน้ำเกาะติดเล็กน้อยแบบสุ่ม หรือเปียกเพียงเล็กน้อยมาก
ISO 3	80	ผิวผ้าเริ่มเปียกน้ำเฉพาะตรงจุดที่โดนหยดน้ำพ่นใส่
ISO 2	70	ผิวผ้าเปียกน้ำบางส่วน (รอยเปียกเริ่มขยายวงกว้างออกไปจากจุดที่พ่น)
ISO 1	50	ผิวผ้าเปียกน้ำเกือบทั่วบริเวณที่โดนน้ำพ่นใส่
ISO 0	0	ผิวผ้าเปียกน้ำอย่างสมบูรณ์แบบทั้งหมด (น้ำซึมจมลงไปในเนื้อผ้าเต็มพื้นที่)

แปลว่า ISO 4920 ใช้เกรณฑ์คะแนน ใบเดียวกับ AATCC 22 แปลว่าทุกอย่างเหมือนกันหมดเลย?

ในแง่ของหลักการทำงานและขั้นตอนปฏิบัตินั้น “ใกล้เคียงกันมากจนถือว่าเป็นวิธีทดสอบที่เทียบเท่ากัน (Equivalent)” แต่จะไม่เหมือนกันทุกประการแบบ 100% ในเชิงรายละเอียดของสภาวะแวดล้อม

ในทางปฏิบัติ การทดสอบทั้ง 2 มาตรฐานใช้เครื่องมือชุดเดียวกันและมีขั้นตอนการฉีดพ่นเหมือนกัน แต่มีจุดแตกต่างเล็กน้อยที่ต้องระวังเวลาส่งแล็บทดสอบอย่างเป็นทางการ ดังนี้

จุดที่เหมือนกัน (อุปกรณ์และวิธีการ)

• การติดตั้ง: ขึงผ้าบนห่วง เอียงทำมุม 45 องศา และให้หัวฉีดอยู่ห่างจากผิวผ้า 150 มิลลิเมตร
• ปริมาณน้ำ: ใช้น้ำกลั่น 250 มิลลิลิตร
• เวลาฉีดพ่น: ใช้เวลาประมาณ 25-30 วินาที
• การสลัดน้ำ: เคาะขอบห่วง 1 ครั้ง หมุน 180 องศา แล้วเคาะอีก 1 ครั้งเหมือนกัน

จุดที่ต่างกัน (รายละเอียดทางเทคนิค)

• 1. ระบบการให้คะแนน (Rating Scale)
  • AATCC 22: รายงานผลเป็นตัวเลขหลักสิบ (100, 90, 80, 70, 50, 0)
  • ISO 4920: รายงานผลเป็นระดับคะแนน (5, 4, 3, 2, 1, 0)
• 2. อุณหภูมิของน้ำที่ใช้ทดสอบ (Water Temperature)
  • AATCC 22: กำหนดให้อุณหภูมิของน้ำกลั่นอยู่ที่ 27 ± 1 °C (ตามมาตรฐานสภาพแวดล้อมฝั่งอเมริกา)
  • ISO 4920: โดยทั่วไปจะกำหนดอุณหภูมิของน้ำกลั่นไว้ที่ 20 ± 2 °C (หรือ 27 ± 2 °C หากเป็นสภาวะบรรยากาศสำหรับเขตร้อน ตามมาตรฐานการปรับสภาพของ ISO)

สรุปคือ: หากเป็นการทดสอบดูกันเองภายในโรงงาน ทั้ง 2 มาตรฐานแทบจะคือเรื่องเดียวกันครับ แต่หากต้องส่งผลเทสเพื่อทำเอกสาร Certificate หรือสเปกชีตส่งลูกค้า จะต้องอ้างอิงอุณหภูมิน้ำและระบบการให้คะแนนให้ตรงกับมาตรฐานที่ระบุไว้

ISO 8191: Furniture – Assessment of the ignitability of upholstered furniture.
ISO 8191: เฟอร์นิเจอร์ – การประเมินความสามารถในการติดไฟของเฟอร์นิเจอร์หุ้มเบาะ

แบ่งออกเป็น 2 พาร์ทหลักเช่นเดียวกัน โดยแยกตามประเภทของแหล่งกำเนิดประกายไฟ:

• ISO 8191-1: Part 1: Ignition source: smouldering cigarette
  ประเมินด้วยแหล่งกำเนิดประกายไฟจากก้นบุหรี่ที่กำลังคุไหม้
• ISO 8191-2: Part 2: Ignition source: match-flame equivalent
  ประเมินด้วยแหล่งกำเนิดประกายไฟจากเปลวไฟเทียบเท่าไม้ขีดไฟ

วิธีการทดสอบ (Testing Method)

กระบวนการจำลองเหตุการณ์อุบัติเหตุที่อาจเกิดขึ้นได้จริงบนโซฟาหรือเก้าอี้หุ้มเบาะ:

• การเตรียมชิ้นงาน: ใช้แท่นทดสอบจำลอง (Test Rig) ที่ทำมุม 90 องศา (พนักพิงและเบาะนั่ง) จากนั้นนำผ้าที่จะทดสอบมาหุ้มลงบนฟองน้ำโพลียูรีเทนมาตรฐาน (Standard Polyurethane Foam)
• วิธีทดสอบ Part 1 (Cigarette): นำก้นบุหรี่ที่จุดจนคุไฟ วางลงตรงบริเวณรอยต่อ (ซอกมุม) ระหว่างพนักพิงและเบาะนั่ง ปล่อยทิ้งไว้ให้ไหม้จนหมด
• วิธีทดสอบ Part 2 (Match Equivalent): ใช้เปลวไฟจากท่อพ่นก๊าซบิวเทน (ตั้งความสูงเปลวไฟที่ 35 มิลลิเมตร) จ่อเข้าไปที่บริเวณซอกมุมของเบาะเป็นระยะเวลา 15 วินาที จากนั้นดึงแหล่งกำเนิดไฟออก

การอ่านผล (Interpretation of Results)

ประเมินพฤติกรรมของวัสดุ (ผ้าและฟองน้ำ) ว่าลุกลามหรือไม่:

• การอ่านผล Part 1: สังเกตการณ์ต่อเนื่อง (ปกติคือ 60 นาที) หากไม่มีไฟลุกเป็นเปลว (Flaming) และไม่มีการคุไหม้ที่ลุกลามกินพื้นที่กว้างออกไปจากจุดที่วางก้นบุหรี่ (Progressive smouldering) ถือว่าวัสดุนั้นผ่านการทดสอบ
• การอ่านผล Part 2: หลังจากดึงท่อก๊าซออกไปแล้ว เปลวไฟบนชิ้นงานทดสอบจะต้องดับลงได้เองภายใน 120 วินาที และจะต้องไม่เกิดการคุไหม้หรือควันลุกลามต่อจากนั้น

การให้คะแนน (Scoring / Rating)

ไม่มีการให้คะแนนเป็นระดับ (ไม่มี Class หรือ Grade) แต่จะตัดสินเพียงแค่ ผ่าน (Pass) หรือ ไม่ผ่าน (Fail)

ในรายงานผลการทดสอบ (Test Report) จากห้องปฏิบัติการ จะระบุด้วยคำศัพท์ทางเทคนิคคือ:

• NI (Non-Ignition): ไม่เกิดการติดไฟที่ลุกลาม = ผ่าน (Pass)
• I (Ignition): เกิดการติดไฟที่ลุกลาม = ไม่ผ่าน (Fail)

มาตรฐานที่เทียบเคียงกับ ISO 8191 ใช้วิธีการและเกณฑ์เดียวกัน คือ BS EN 1021

ISO 105-B04: Textiles – Tests for colour fastness – Part B04: Colour fastness to artificial weathering: Xenon arc fading lamp test
ISO 105-B04: สิ่งทอ – การทดสอบความคงทนของสี – ส่วน B04: ความคงทนของสีต่อสภาพอากาศเทียม: การทดสอบด้วยหลอดไฟซีนอนอาร์ก

วิธีการทดสอบ (Test Method)

มาตรฐานนี้ถูกออกแบบมาเพื่อจำลองสภาพแวดล้อมกลางแจ้งจริง (แสงแดด ความร้อน และความชื้น/น้ำฝน) เพื่อดูความทนทานของสีผ้า

• นำตัวอย่างผ้าไปติดตั้งในเครื่องทดสอบที่ใช้หลอดไฟ Xenon Arc ซึ่งจำลองสเปกตรัมของแสงแดดธรรมชาติ

• ตัวอย่างผ้าจะต้องเผชิญกับวัฏจักร (Cycle) ที่ผสมผสานระหว่าง แสงสว่าง ความร้อน และการพ่นน้ำ (Water Spray) สลับกันไป เช่น รอบการพ่นน้ำ 1 นาที สลับกับช่วงที่ได้รับแสงและความร้อนแห้ง 29 นาที เพื่อจำลองสภาพฝนตกและแดดออก

• ในขณะเดียวกัน แผ่นมาตรฐานขนสัตว์ย้อมสีน้ำเงิน (Blue Wool References, เกรด 1 ถึง 8) จะถูกนำมาทดสอบร่วมในเครื่องเดียวกัน แต่จะถูกป้องกันไม่ให้โดนน้ำสเปรย์ (มีกระจกกรองแสงปิดไว้) เพื่อใช้เป็นตัวเทียบวัดพลังงานแสงที่ได้รับ

การอ่านผลการทดสอบ (Result Evaluation)

การประเมินผลทำโดยการเปรียบเทียบการเปลี่ยนแปลงที่เกิดขึ้นกับตัวอย่างผ้า:

• นำชิ้นผ้าที่ผ่านการทดสอบมาเทียบเคียงความแตกต่างของสี (Change in Colour) กับผ้าชิ้นต้นแบบที่เก็บไว้ (Original Fabric)

• เปรียบเทียบระดับความซีดจางหรือการเปลี่ยนไปของสีกับ แผ่นมาตรฐาน Blue Wool ที่วางทดสอบร่วมกัน
• หากชิ้นงานมีการเปลี่ยนเฉดสี (Hue) หรือความสว่าง (Lightness) ร่วมด้วย สามารถใส่ตัวอักษรย่อกำกับท้ายระดับคะแนนเพื่อระบุลักษณะการเปลี่ยนของสีได้ เช่น:
  • Bl = Bluer (อมสีน้ำเงินมากขึ้น)
  • Y = Yellower (อมสีเหลืองมากขึ้น)
  • G = Greener (อมสีเขียวมากขึ้น)
  • R = Redder (อมสีแดงมากขึ้น)
  • D = Duller (สีหม่นลง)
  • Br = Brighter (สีสดขึ้น)

เกณฑ์การให้คะแนน (Scoring Criteria)

การให้คะแนนจะอ้างอิงตาม Blue Wool Scale ซึ่งมีทั้งหมด 8 ระดับ (ประเมินโดยเทียบกับแผ่น Blue Wool เบอร์ 1 ถึง 8):

• เกรด 1: ความคงทนของสีต่ำที่สุด (ซีดจางง่ายและรวดเร็วมาก)
• เกรด 2: ความคงทนต่ำ
• เกรด 3: ความคงทนค่อนข้างต่ำ
• เกรด 4: ความคงทนระดับปานกลาง
• เกรด 5: ความคงทนค่อนข้างดี
• เกรด 6: ความคงทนดี
• เกรด 7: ความคงทนดีเยี่ยม
• เกรด 8: ความคงทนสูงสุด (แทบไม่พบการเปลี่ยนแปลงหรือซีดจางเลย)

การให้คะแนนเป็นค่าครึ่งระดับได้ เช่น 5-6 หากผลลัพธ์อยู่กึ่งกลางระหว่าง Blue Wool สองเบอร์ สำหรับผ้าตกแต่งหรือสิ่งทอกลางแจ้ง (Outdoor/Awning/Upholstery) ทั่วไป มักกำหนดเกณฑ์มาตรฐานขั้นต่ำไว้ที่ระดับ 5 หรือ 6 ขึ้นไป เพื่อให้มั่นใจว่าทนทานต่อแสงแดดและสภาพอากาศได้ดีในระยะยาว)

บทความอื่นๆ ที่เกี่ยวข้อง
ISO 105: Colour Fastness to…
Blue Wool Standards
ISO 105-B02
ISO 105-B04
ISO 105-C06
ISO 105-E02
ISO 105-E03
ISO 105-X12
Colorfastness ผ้าสีซีด ผ้าสีจาง

ISO 105-C06: Textiles — Tests for colour fastness — Part C06: Colour fastness to domestic and commercial laundering
ISO 105-C06: สิ่งทอ – การทดสอบความคงทนของสี – ส่วนที่ C06: ความคงทนของสีต่อการซักในครัวเรือนและการซักเพื่อการพาณิชย์ (การซักด้วยเครื่อง)

วิธีการทดสอบ (Test Method)

การทดสอบนี้เป็นการจำลองสภาวะการซักผ้าด้วยเครื่องซักผ้า ทั้งการซักตามบ้านและการซักในระดับอุตสาหกรรม เพื่อดูว่าสีของผ้าจะซีดจางหรือตกใส่ผ้าชิ้นอื่นระหว่างการซักหรือไม่ โดยมีขั้นตอนดังนี้

การเตรียมชิ้นงาน: ตัดผ้าตัวอย่าง (ขนาดมักจะอยู่ที่ 10 × 4 ซม.) นำไปเย็บประกบติดกับผ้าทดสอบมัลติไฟเบอร์ (Multi-fiber test fabric) เพื่อใช้ดูการตกสีใส่เส้นใยชนิดต่างๆ

ผ้าทดสอบมัลติไฟเบอร์ (Multi-fiber test fabric) มีสองแบบคือ

• Type DW ส่วนประกอบเส้นใย: ไดอะซิเตท (Diacetate), คอตตอน (Cotton), ไนลอน (Nylon), โพลีเอสเตอร์ (Polyester), อะคริลิก (Acrylic) และ ขนสัตว์ (Wool) สำหรับทดสอบซักในน้ำอุ่น
• Type TV ส่วนประกอบเส้นใย: ไตรอะซิเตท (Triacetate), คอตตอน (Cotton), ไนลอน (Nylon), โพลีเอสเตอร์ (Polyester), อะคริลิก (Acrylic) และ วิสโคส (Viscose) สำหรับทดสอบซักในน้ำอร้อน

การเตรียมสภาวะการซัก: นำชิ้นงานใส่ลงในกระบอกสแตนเลสของเครื่องทดสอบการซัก (Launder-Ometer หรือ Wash Wheel)

การเติมสารละลายและลูกเหล็ก: เติมสารละลายผงซักฟอกมาตรฐาน (Standard Reference Detergent) ตามสูตรที่กำหนด และจะมีการใส่ ลูกเหล็กสแตนเลส (Steel balls) ลงไปในกระบอกด้วย เพื่อจำลองแรงเหวี่ยง แรงขัดถู และแรงกระแทกที่เกิดขึ้นจริงในถังซักผ้า

การซัก: เครื่องจะหมุนปั่นตามอุณหภูมิตามโปรแกรม และใช้เวลาซักประมาณ 45 นาที

ผ้าทดสอบ Type DW

• โปรแกรม A (อุณหภูมิ 40°C): การซักด้วยน้ำอุณหภูมิต่ำ หรือน้ำอุ่นเล็กน้อย เหมาะสำหรับผ้าทั่วไปที่สีอาจตกง่าย หรือผ้าเนื้อละเอียด
• โปรแกรม B (อุณหภูมิ 50°C): การซักด้วยน้ำอุ่นปานกลาง
• โปรแกรม C (อุณหภูมิ 60°C): การซักมาตรฐานทั่วไปที่ใช้ในบ้านหรือการซักแห้งบางประเภท เหมาะสำหรับผ้าคอตตอน, ชุดทำงาน, ผ้าบุเฟอร์นิเจอร์ทั่วไป

ผ้าทดสอบ Type TV

• โปรแกรม D (อุณหภูมิ 70°C): การซักระดับอุตสาหกรรมหรือโรงซักรีด เหมาะสำหรับผ้าปูที่นอน หรือผ้าที่ต้องทนการซักล้างสูง
• โปรแกรม E (อุณหภูมิ 95°C): การซักด้วยน้ำเดือด เหมาะสำหรับผ้าที่ต้องการการฆ่าเชื้อ เช่น ผ้าในโรงพยาบาล

การล้างและทำแห้ง: เมื่อครบเวลา นำชิ้นงานออกมาล้างด้วยน้ำสะอาด แกะรอยเย็บออกให้ผ้าติดกันแค่ด้านเดียว แล้วนำไปอบแห้งในอุณหภูมิที่ไม่เกิน 60 องศาเซลเซียส

การอ่านผลการทดสอบ (Result Evaluation)

การประเมินผลจะใช้วิธีการและอุปกรณ์เดียวกับมาตรฐาน ISO 105-E02 (น้ำทะเล) คือประเมินภายใต้ตู้ควบคุมแสง (Color matching cabinet) และแบ่งการให้คะแนนเป็น 2 ส่วน:

• Color Change (การเปลี่ยนสี): ประเมินความซีดจางของผ้าตัวอย่าง โดยใช้ Grey Scale for Color Change (ISO 105-A02) วางเทียบระหว่างผ้าที่ผ่านการซักแล้วกับผ้าต้นฉบับ

• Color Staining (การเปื้อนสี): ประเมินการตกสีใส่เส้นใยชนิดอื่น โดยใช้ Grey Scale for Color Staining (ISO 105-A03) ประเมินรอยเปื้อนบนผ้ามัลติไฟเบอร์แต่ละแถบเส้นใย

เกณฑ์การให้คะแนน:

แบ่งเป็น Grade 1 ถึง 5 (มีระดับครึ่งคะแนน)

• Grade 5: ดีเลิศ (สีไม่เปลี่ยน / สีไม่ตกใส่ผ้าอื่นเลย)
• Grade 4: ดี (ยอมรับได้ในมาตรฐานสินค้าคุณภาพสูง)
• Grade 3: ปานกลาง
• Grade 2: แย่
• Grade 1: แย่มาก (สีซีดจางอย่างหนัก / สีตกใส่ผ้าอื่นอย่างรุนแรง)

ทำไมต้องทดสอบกับผ้าทดสอบมัลติไฟเบอร์?

เพราะ “เส้นใยแต่ละชนิดรับสีตก (กินสี) ได้ไม่เท่ากัน” เกณฑ์การตกสีไม่ได้แบ่งตามแหล่งกำเนิดว่า ธรรมชาติ หรือเส้นใยสังเคราะห์ แต่แท้จริงแล้วมันทำงานด้วยกฎของ โครงสร้างทางเคมีของสีย้อม ที่ต้องเข้ากันได้เหมือนแม่กุญแจกับลูกกุญแจ ดังนี้

1. สีย้อมธรรมชาติ (Natural Dyes) สีย้อมที่สกัดจากธรรมชาติ (เช่น เปลือกไม้ ใบไม้) จะมีโครงสร้างทางเคมีที่ถูกโฉลกกับเส้นใยธรรมชาติ (เช่น คอตตอน ลินิน ขนสัตว์) เมื่อสีเหล่านี้หลุดลอกออกมา มันจึงวิ่งไปเกาะติดกับเส้นใยธรรมชาติด้วยกันอย่างง่ายดาย แต่จะไม่ค่อยติดเส้นใยสังเคราะห์อย่างโพลีเอสเตอร์ เพราะเส้นใยสังเคราะห์มีลักษณะคล้ายพลาสติกที่ไม่มีจุดรับสีให้เกาะ

2. สีย้อมสังเคราะห์ (Synthetic Dyes) สีสังเคราะห์ไม่ได้จับคู่แค่กับเส้นใยสังเคราะห์เท่านั้น แต่ในอุตสาหกรรมสิ่งทอ สีสังเคราะห์ถูกพัฒนาและแยกย่อยออกเป็นหลายประเภท เพื่อให้เจาะจงกับเส้นใยแต่ละชนิดโดยเฉพาะ เช่น:

• สีรีแอกทีฟ (Reactive Dyes): เป็นสีเคมีสังเคราะห์ที่สร้างมาเพื่อย้อม “เส้นใยธรรมชาติ” (คอตตอน/เรยอน) โดยเฉพาะ ถ้าผ้าที่ย้อมด้วยสีนี้สีตก มันก็จะไปเปื้อนเฉพาะเส้นใยธรรมชาติด้วยกัน แต่จะไม่ตกใส่โพลีเอสเตอร์
• สีดิสเพิร์ส (Disperse Dyes): เป็นสีสังเคราะห์ที่สร้างมาเพื่อย้อม “เส้นใยสังเคราะห์” (โพลีเอสเตอร์) โดยเฉพาะ เมื่อเจอความร้อน สีถึงจะละลายเข้าไปในโครงสร้างพลาสติกได้ ถ้าสีนี้ตก มันก็จะวิ่งไปเปื้อนเฉพาะโพลีเอสเตอร์ และแทบไม่ติดคอตตอนเลย

การที่สีจะตกใส่ผ้าชนิดไหน ไม่ได้อยู่ที่ว่าสีนั้นมาจากธรรมชาติหรือห้องแล็บ แต่อยู่ที่ “ประเภทของสีย้อม” ว่ามีเคมีตรงกับเส้นใยชนิดใด ผ้ามัลติไฟเบอร์ทั้ง 6 แถบจึงเปรียบเสมือน “ตัวดักจับ” ที่ทำหน้าที่ฟ้องให้เราเห็นชัดเจนว่า สีที่หลุดออกมาจากผ้าตัวอย่างนั้นมีโครงสร้างเคมีตรงกับเส้นใยประเภทไหน เพื่อป้องกันปัญหาเวลาผู้ใช้งานนำผ้าต่างชนิดไปซักรวมกันนั่นเอง

ปัญหาการตกสีจะเกิดขึ้นน้อยมาก หรือแทบไม่เกิดขึ้นเลย หากกระบวนการผลิตมีความสมบูรณ์ใน 3 ขั้นตอน ดังต่อไปนี้

1. การเลือกชนิดสีที่ถูกต้องและเหมาะสมกับเส้นใย (Right Dye for the Right Fiber): หากเริ่มต้นด้วยการเลือกประเภทของสีย้อมที่มีโครงสร้างเคมีตรงกับชนิดของเส้นใย (เช่น ใช้สี Reactive ย้อมคอตตอน หรือใช้สี Disperse ย้อมโพลีเอสเตอร์) โมเลกุลของสีจะสามารถสร้างพันธะยึดเกาะกับโครงสร้างเส้นใยได้อย่างสมบูรณ์แบบตั้งแต่ต้น
2. กระบวนการย้อมที่ได้มาตรฐาน (Optimized Dyeing Process): การควบคุมสภาวะในการย้อม ทั้งอุณหภูมิ เวลา สารเคมีช่วยย้อม และค่า pH ที่ถูกต้อง จะช่วยผลักดันให้โมเลกุลของสีแทรกซึมลึกเข้าไปถึงแกนกลางของเส้นใยได้อย่างสม่ำเสมอ แทนที่จะเป็นเพียงการเคลือบเกาะอยู่แค่ผิวชั้นนอก
3. กระบวนการผนึกสีและล้างสีส่วนเกินที่มีประสิทธิภาพ (Effective Fixing & Washing-off): นี่คือขั้นตอนชี้วัดความสำเร็จอย่างแท้จริง เมื่อย้อมเสร็จแล้ว จะต้องมีการใช้สารช่วยติดสี (Fixing Agent) หรือการอบด้วยความร้อนเพื่อ “ล็อค” โมเลกุลสีให้ติดถาวร ควบคู่ไปกับกระบวนการซักล้าง (Washing-off) ที่ดี เพื่อขจัดเม็ดสีส่วนเกินที่เกาะหลวมๆ และไม่ยอมสร้างพันธะออกไปให้หมดจด

เมื่อโรงงานผู้ผลิตสามารถจัดการองค์ประกอบทั้งสามนี้ได้อย่างสมบูรณ์ โมเลกุลของสีจะผสานเป็นเนื้อเดียวกับเส้นใยอย่างแข็งแรง ส่งผลให้เมื่อนำผ้าไปเผชิญกับความร้อน แรงเหวี่ยง หรือสารเคมีในเครื่องซักผ้าตามมาตรฐานทดสอบ ISO 105-C06 เม็ดสีก็จะไม่หลุดลอกออกมาเปื้อนผ้าทดสอบชนิดอื่นๆ ทำให้ได้ผลการประเมินในเกณฑ์ดีเลิศ (Grade 4 ถึง 5) ซึ่งเป็นเครื่องการันตีถึงคุณภาพระดับสูงของผ้านั่นเอง

ISO 105-E02: Textiles – Tests for colour fastness – Part E02: Colour fastness to sea water
ISO 105-E02: สิ่งทอ – การทดสอบความคงทนของสี – ส่วนที่ E02: ความคงทนของสีต่อน้ำทะเล

วิธีการทดสอบ (Test Method)

การทดสอบนี้เป็นการจำลองสภาวะที่สิ่งทอต้องสัมผัสกับน้ำทะเล เพื่อดูว่าสีของผ้าจะซีดจางหรือตกใส่ผ้าชนิดอื่นหรือไม่ โดยมีขั้นตอนดังนี้

• การเตรียมสารละลาย (Artificial Sea Water): เตรียมน้ำทะเลเทียมโดยการผสมโซเดียมคลอไรด์ (NaCl) 30 กรัม และแมกนีเซียมคลอไรด์ (MgCl2) 5 กรัม ต่อน้ำกลั่นหรือน้ำปราศจากไอออน 1 ลิตร
• การเตรียมชิ้นงาน (Sample Preparation): ตัดชิ้นผ้าตัวอย่างขนาด 10 × 4 ซม. แล้วนำไปเย็บประกบติดกับ “ผ้าทดสอบมัลติไฟเบอร์” (Multi-fiber test fabric – ผ้ามาตรฐานที่ทอจากเส้นใยหลายชนิดรวมกัน)

• การแช่ (Immersion): นำชิ้นงานที่เย็บติดกันแล้วไปแช่ในสารละลายน้ำทะเลเทียมที่อุณหภูมิห้อง พร้อมกับกวนหรือนวดเบาๆ เพื่อให้น้ำซึมเข้าสู่เนื้อผ้าอย่างทั่วถึง

• การจำลองสภาวะด้วยแรงกด (Pressuring): นำผ้าออกจากน้ำทะเลเทียม วางระหว่างแผ่นกระจกหรือแผ่นอะคริลิกใส แล้วนำเข้าเครื่อง Perspiration Tester โดยตั้งค่าน้ำหนักกดทับให้เกิดแรงดันที่ 12.5 kPa (หรือใช้น้ำหนักประมาณ 5 กิโลกรัม)
• การอบ (Incubation): นำเครื่องทดสอบที่มีผ้าตัวอย่างถูกกดทับอยู่ เข้าตู้อบที่อุณหภูมิ 37±2 องศาเซลเซียส เป็นเวลา 4 ชั่วโมง
• การทำให้แห้ง (Drying): นำออกจากตู้อบ แกะด้ายที่เย็บร้อยออกให้เหลือผ้าติดกันเพียงด้านเดียว แล้วนำไปอบแห้งในอุณหภูมิที่ไม่เกิน 60 องศาเซลเซียส

การอ่านผลการทดสอบ (Result Evaluation)

การประเมินผลจะใช้ Grey Scale (แผ่นสเกลสีเทามาตรฐาน) เทียบด้วยสายตาภายใต้ตู้ควบคุมแสง (Color matching cabinet) โดยจะประเมินผลแยกเป็น 2 ส่วนหลัก คือ

• Color Change (การเปลี่ยนสีของผ้าตัวอย่าง): ดูว่าผ้าทดสอบหลักมีสีซีดจางหรือสีเพี้ยนไปจากเดิมมากน้อยเพียงใด เทียบกับ Grey Scale for Color Change (มาตรฐาน ISO 105-A02)

• Color Staining (การเปื้อนสี): ดูว่าสีจากผ้าทดสอบหลัก ตกใส่ผ้าทดสอบมัลติไฟเบอร์ที่นำมาประกบกันมากน้อยเพียงใด (เพื่อดูว่าสีจะตกใส่เส้นใยชนิดอื่นหรือไม่) เทียบกับ Grey Scale for Color Staining (มาตรฐาน ISO 105-A03)

ผลการทดสอบจะถูกแบ่งเป็นระดับคะแนน (Grade) ตั้งแต่ 1 ถึง 5 โดยมีระดับครึ่งคะแนนด้วย (เช่น 4-5 หรือ 4.5)

ระดับคะแนน (Grade)	ความหมายและผลลัพธ์ที่ได้
Grade 5	ดีเลิศ – ไม่มีการเปลี่ยนสีเลย หรือแทบไม่เห็นการเปลี่ยนแปลง / สีไม่ตกใส่ผ้าอื่น
Grade 4	ดี – สีมีการเปลี่ยนแปลงหรือตกใส่ผ้าอื่นเล็กน้อย
Grade 3	ปานกลาง – สีเปลี่ยนหรือตกใส่ผ้าอื่นในระดับที่สังเกตเห็นได้ชัดเจน
Grade 2	แย่ – สีเปลี่ยนหรือตกใส่ผ้าอื่นค่อนข้างมาก
Grade 1	แย่มาก – สีเปลี่ยนอย่างรุนแรง หรือสีตกใส่ผ้าอื่นอย่างหนัก

สำหรับผ้าที่ต้องการความปลอดภัยและคุณภาพสูงตามมาตรฐานสากล ผลการทดสอบที่ยอมรับได้มักจะต้องอยู่ในเกณฑ์ Grade 4 ขึ้นไป

ISO 105-E03: Textiles – Tests for colour fastness – Part E03: Colour fastness to chlorinated water (swimming-pool water)
ISO 105-E03: มาตรฐานสิ่งทอ – การทดสอบความคงทนของสี – ส่วนที่ E03: ความคงทนของสีต่อคลอรีนในน้ำ (น้ำในสระว่ายน้ำ)

วิธีการทดสอบ (Test Method)

การทดสอบนี้ใช้วิธีจำลองสภาวะที่สิ่งทอต้องสัมผัสกับสารคลอรีนที่ใช้ฆ่าเชื้อในสระว่ายน้ำ เพื่อดูว่าสารคลอรีนทำปฏิกิริยาให้สีของผ้าซีดจางหรือเปลี่ยนไปหรือไม่ มีขั้นตอนโดยสรุปดังนี้

• การเตรียมสารละลาย: เตรียมสารละลายโซเดียมไฮโปคลอไรต์ (Sodium Hypochlorite – NaOCl) ให้มีค่า pH ควบคุมอยู่ที่ 7.50 ± 0.05 โดยปรับความเข้มข้นของแอคทีฟคลอรีนตามประเภทการใช้งานของผ้า 20 mg/l สำหรับผ้าบุริมสระว่ายน้ำ
• การแช่ชิ้นงาน: นำชิ้นงานทดสอบ (ขนาดมาตรฐาน 40 x 100 มิลลิเมตร) แช่ลงในสารละลายที่เตรียมไว้ โดยใช้อัตราส่วนปริมาณน้ำต่อน้ำหนักผ้า (Liquor ratio) ที่ 100:1 เพื่อให้ผ้าเปียกชุ่มอย่างทั่วถึง

• การควบคุมอุณหภูมิและเวลา: ปิดภาชนะและนำไปใส่ในเครื่องปั่นทดสอบ เครื่อง Gyrowash ควบคุมอุณหภูมิที่ 27 ± 2 องศาเซลเซียส เป็นเวลา 1 ชั่วโมงเต็มในสภาวะที่ไม่มีแสง
• การทำให้แห้ง: นำชิ้นงานออกมาบีบน้ำออก (ห้ามล้างน้ำเปล่าซ้ำ) แล้วนำไปแขวนตากให้แห้งในอากาศที่อุณหภูมิห้อง โดยหลีกเลี่ยงการโดนแสงแดดโดยตรง

การอ่านและประเมินผลการทดสอบ (Result Evaluation)

เมื่อชิ้นงานแห้งสนิท จะนำมาประเมินผลภายใต้ตู้เทียบสี (Color Matching Cabinet) เพื่อให้ได้แสงสว่างที่ได้มาตรฐาน โดยนำผ้าที่ผ่านการทดสอบมาวางเทียบกับผ้าชิ้นต้นฉบับที่ยังไม่ผ่านการทดสอบ

การให้คะแนนจะประเมินด้วยตาเปล่าโดยใช้ Grey Scale for Color Change ISO 105-A02 แถบสีเทามาตรฐานสำหรับประเมินการเปลี่ยนสี ซึ่งมีระดับคะแนนตั้งแต่ 1 ถึง 5 ดังนี้:

• ระดับ 5: สีไม่มีการเปลี่ยนแปลงเลย (ความคงทนดีเยี่ยม)
• ระดับ 4: สีเปลี่ยนแปลงเล็กน้อย (มักเป็นเกณฑ์มาตรฐานขั้นต่ำที่ผ่านการยอมรับทางการค้า)
• ระดับ 3: สีเปลี่ยนแปลงปานกลาง
• ระดับ 2: สีเปลี่ยนแปลงมาก
• ระดับ 1: สีซีดจางหรือเปลี่ยนแปลงอย่างรุนแรง (ความคงทนต่ำที่สุด)

BS EN ISO 105-X12: Textiles — Tests for colour fastness — Part X12: Colour fastness to rubbing
BS EN ISO 105-X12: การทดสอบความคงทนของสีของสิ่งทอ ส่วน X12: ความคงทนของสีต่อการขัดถู หรือการเสียดสี

มาตรฐานนี้ออกแบบมาเพื่อจำลองและประเมินว่า เมื่อสิ่งทอเกิดการเสียดสีกับพื้นผิวอื่น ๆ เช่น การนั่งถูบนโซฟา การที่ผ้าม่านเสียดสีกับขอบหน้าต่าง หรือเสื้อผ้าเสียดสีกับผิวหนัง สีจากตัวผ้าจะหลุดลอกไปติดพื้นผิวเหล่านั้นมากน้อยเพียงใด

วิธีการทดสอบ (Test Method)

กระบวนการทดสอบในห้องปฏิบัติการ (โดยใช้เครื่อง Crockmeter) จะดำเนินตามขั้นตอนหลัก ดังนี้:

1. การเตรียมตัวอย่างผ้า: นำตัวอย่างผ้าที่ต้องการทดสอบมาวางยึดไว้บนเครื่องทดสอบ
2. การเตรียมผ้าทดสอบการเปื้อน: ใช้ ผ้าฝ้ายขาวมาตรฐาน (Standard Cotton Rubbing Cloth) สีขาวบริสุทธิ์ มาหุ้มไว้ที่หัวกระทุ้งของเครื่องทดสอบ
3. การแบ่งสภาวะการทดสอบ (ทำ 2 แบบ):
   • สภาวะแห้ง (Dry Rubbing): ใช้ผ้าขาวแห้งขัดถูไปบนตัวอย่างผ้า
   • สภาวะเปียก (Wet Rubbing): นำผ้าขาวไปชุบน้ำกลั่นตามปริมาณเปอร์เซ็นต์ที่มาตรฐานกำหนด (มักจะควบคุมความชื้นให้อยู่ที่น้ำหนักเพิ่มขึ้นราว 95-100%) แล้วนำมาขัดถู
4. การขัดถู: เครื่องจะทำการกดหัวทดสอบน้ำหนักตามกำหนด และถูไป-มา (Straight line) บนผืนผ้าในจำนวนรอบที่แน่นอน (โดยทั่วไปคือ 10 รอบ ถูไปกลับในแนวเดียวกัน)
5. การนำไปประเมินผล: นำผ้าฝ้ายขาวที่ใช้ถู (ซึ่งอาจจะมีคราบสีติดมา) ออกมาผึ่งให้แห้ง เพื่อเตรียมนำไปเทียบวัดระดับความเปื้อนต่อไป

การอ่านผลการทดสอบ (Evaluation & Grading)

การอ่านผลหรือการประเมินคะแนนความคงทนของสีต่อการขัดถู จะไม่ใช้ Grey Scale ฝั่งเปลี่ยนสี (A02) แต่จะใช้ Grey Scale สำหรับประเมินการเปื้อนสี (ISO 105-A03: Staining) ในการเทียบระดับ โดยมีเกณฑ์ดังนี้:

ระบบคะแนน (Scale 1 ถึง 5)

• เกรด 5: ไม่มีรอยเปื้อนสีติดบนผ้าขาวเลย (ยอดเยี่ยม สีไม่ตกจากการเสียดสีเลย)
• เกรด 4 – 4.5: มีคราบสีติดเล็กน้อย (ถือว่าอยู่ในเกณฑ์ดีมากสำหรับผ้าทั่วไป)
• เกรด 3: มีคราบสีติดปานกลาง
• เกรด 1 – 2: มีคราบสีติดรุนแรงมาก (สีหลุดลอกง่ายเมื่อเกิดการเสียดสี ไม่ผ่านมาตรฐานเชิงพาณิชย์)

การรายงานผล: ในใบรายงานผลการทดสอบ (Test Report) จะต้องระบุแยกชัดเจนเสมอว่าเป็นผลจากการทดสอบใน สภาวะแห้ง (Dry) หรือ สภาวะเปียก (Wet) เช่น Dry: Grade 4-5 / Wet: Grade 3 (โดยปกติสภาวะเปียกสีจะมีโอกาสหลุดลอกและได้คะแนนต่ำกว่าสภาวะแห้งเสมอ)

 BS EN ISO 105-B02: Textiles — Tests for colour fastness — Part B02: Colour fastness to artificial light: Xenon arc fading lamp test
BS EN ISO 105-B02: การทดสอบความคงทนของสีของสิ่งทอ ส่วน B02: ความคงทนของสีต่อแสงเทียม: การทดสอบด้วยโคมไฟซีนอนอาร์ก

มาตรฐานนี้ถูกออกแบบมาเพื่อจำลองและเร่งสภาพการโดนแสงแดดในห้องปฏิบัติการ โดยใช้หลอดไฟซีนอนอาร์ก (Xenon Arc Lamp) ซึ่งให้สเปกตรัมของแสงใกล้เคียงกับแสงแดดธรรมชาติมากที่สุด เพื่อประเมินว่าสีของผ้าจะทนทานต่อการถูกแสงแดดเลียได้มากน้อยเพียงใด

วิธีการทดสอบ (Test Method)

กระบวนการทดสอบในห้องปฏิบัติการจะดำเนินตามขั้นตอนหลัก ดังนี้:

• การเตรียมตัวอย่างผ้า: ตัดตัวอย่างผ้าที่จะทดสอบขนาดตามกำหนด และนำไปติดไว้บนแผ่นรองรับ (Cardboard) พร้อมกับ แผ่นผ้ามาตรฐาน (Blue Wool Standards) ซึ่งมีทั้งหมด 8 ระดับ (ตั้งแต่ระดับ 1 ที่ซีดจางง่ายที่สุด ไปจนถึงระดับ 8 ที่ทนทานต่อแสงสูงมาก)

• การนำเข้าเครื่องทดสอบ (Xenon Arc Chamber): นำตัวอย่างผ้าและแผ่นผ้ามาตรฐานเข้าไปติดตั้งในเครื่องทดสอบที่ควบคุมอุณหภูมิ ความชื้น และความเข้มของแสงให้คงที่

• การรับแสง: เปิดโคมไฟซีนอนอาร์กให้แสงส่องกระทบตัวอย่างผ้าอย่างต่อเนื่อง จนกระทั่งแผ่นผ้ามาตรฐานบลูวูลตัวอ้างอิง (มักจะเป็นระดับ 3 หรือ 4 ตามข้อกำหนด) เกิดการซีดจางไปถึงจุดที่กำหนด (Contrast target)
• การนำมาประเมินผล: เมื่อครบกำหนดเวลา จะนำตัวอย่างผ้าออกมาเพื่อเตรียมเทียบวัดระดับความเปลี่ยนแปลงของสี

การอ่านผลการทดสอบ (Evaluation & Grading)

การอ่านผลหรือการประเมินคะแนนความคงทนของสีต่อแสง (Lightfastness Rating) จะใช้ เกณฑ์มาตรฐานบลูวูล (Blue Wool Standard Scale) ในการเปรียบเทียบ โดยแบ่งออกเป็น 2 ระดับหลักๆ ดังนี้ครับ:

• สำหรับผ้าทั่วไป: ใช้เกณฑ์ระดับ 1 ถึง 8
  • ระดับ 1-2: สีซีดจางง่ายมาก (ไม่เหมาะสำหรับงานที่ต้องโดนแดด)
  • ระดับ 3-4: ทานแสงได้ปานกลาง
  • ระดับ 5-6: ทานแสงได้ดี เหมาะสำหรับใช้ทำผ้าม่านหรือเคหะสิ่งทอทั่วไป
  • ระดับ 7-8: ทานแสงได้ดีเยี่ยม เหมาะสำหรับงานกลางแจ้งหรือบริเวณที่โดนแดดจัดตลอดเวลา

• วิธีการเทียบสี: ผู้เชี่ยวชาญจะนำตัวอย่างผ้าที่ผ่านการทดสอบมาเทียบความแตกต่างของสี (Color Change) ร่วมกับ Grey Scale (ISO 105-A02) หรือใช้เครื่องมือวัดแสง (Spectrophotometer) แล้วแปลค่าออกมาเป็นตัวเลขระดับ 1 ถึง 8 (เช่น ผลการทดสอบได้ Grade 6 หมายความว่าผ้าผืนนี้มีความคงทนต่อแสงเทียบเท่ากับแผ่นบลูวูลระดับ 6)

สรุป

การทดสอบ ISO 105-B02 เปรียบเสมือนเครื่องมือวัดอายุขัยทางสีสันของผ้า เมื่อต้องนำไปใช้งานจริงริมหน้าต่างหรือในพื้นที่ที่มีแสงแดดส่องถึง การเลือกใช้ผ้าที่ผ่านการทดสอบในพาร์ทนี้ด้วยคะแนนที่สูง จะช่วยลดปัญหาข้อร้องเรียนเรื่องผ้าสีซีดเร็ว และช่วยยกระดับคุณภาพของสินค้าในกลุ่มเคหะสิ่งทอได้อย่างมั่นใจ